10. Оқиға деген не¶

Оқиға — кейіпкердің бір нәрсені қалап, соған жету жолында кедергіге кездесіп, таңдау жасап, өзгеруі.

кейіпкер → қалау → кедергі → тартыс → таңдау → өзгеріс

Осының бірі жоқ болса, оқиға да болмайды: оқиғалардың тізбегі, сурет не ой толғау қалады.

Кейіпкер және оның қалауы¶

Оқиға кейіпкердің қалауынан басталады. Ол бір нәрсеге жеткісі келеді: тірі қалғысы, біреуді құтқарғысы, кек алғысы, сүйгенін тапқысы, кім екенін білгісі келеді.

Қалау анық болса, оқырман кейіпкермен бірге жүреді: әр көріністе ол мақсатына жақындады ма, алыстады ма — соны бақылайды. Қалау болмаса, кейіпкер тек оқиғалардың арасымен жүре береді, ал оқырман жалығады.

Кедергі және тартыс¶

Кейіпкер қалағанына бірден жетсе — оқиға жоқ. Оған бір нәрсе кедергі жасауы керек. Кейіпкер мен кедергінің күресі — тартыс.

• Сыртқы тартыс — жау, табиғат, қоғам, уақыт: жезтырнақ, боран, хан жарлығы, үш күннен кейін басталатын соғыс.
• Ішкі тартыс — кейіпкердің өз ішіндегі күрес: қорқыныш, ар мен қалау, екі сүйікті адамның арасындағы таңдау.

Ең күшті оқиғаларда екеуі де бар: бақсының немересі жезтырнақпен (сыртқы) және өз қорқынышымен (ішкі) күреседі. Сыртқы жауды жеңу үшін ол алдымен ішкі жауын жеңуі керек.

Не қатерде тұр¶

Кейіпкер жеңілсе, не жоғалтады? Бұл — қатер. Қатер неғұрлым анық әрі жеке болса, оқырман соғұрлым көбірек уайымдайды.

«Әлем жойылады» — үлкен, бірақ алыс қатер. «Інісі қайтып оралмайды» — кіші, бірақ жақын әрі жүрекке тиетін қатер. Жақсы оқиғада әлемнің қатері кейіпкердің жеке қатері арқылы сезіледі.

Таңдау¶

Оқиғаны кейіпкердің таңдауы қозғайды. Ең жақсы таңдау — екі жаман нәрсенің не екі жақсы нәрсенің арасындағы таңдау: досын құтқару ма, ауылды құтқару ма? Шындықты айту ма, сүйген адамын сақтау ма?

Оқырман кейіпкердің кім екенін оның сөзінен емес, таңдауынан біледі.

Өзгеріс¶

Оқиғаның соңында бір нәрсе өзгереді: кейіпкердің өзі (қорқақ батыл болды, сенгіш сақ болды) не оның әлемі. Ештеңе өзгермесе, оқырман «бұл не үшін болды?» деп сұрайды.

«Сосын» емес, «сондықтан» мен «бірақ»¶

Ағылшын жазушысы Э. М. Форстер оқиға мен сюжеттің айырмашылығын былай түсіндірген: «Патша өлді, сосын ханшайым өлді» — бұл тек оқиғалардың ретпен айтылуы. «Патша өлді, ханшайым қайғыдан өлді» — бұл сюжет: бір оқиға екіншісін тудырды.

Оқиғаңның жоспарын тексер. Оқиғалардың арасына «сосын» сөзі ғана сыйса, байланыс әлсіз. Арасына «сондықтан» не «бірақ» сыйса, оқиға бір-бірінен туындап, алға жылжиды:

Ерасыл айнадағы баланы көрді, сондықтан әжесінен сұрады. Әжесі ештеңе айтпады, бірақ түнде айнаны матамен жауып қойды. Сондықтан Ерасыл таңертең матаны алып тастады…

Өзіңді тексер¶

• Кейіпкерім кім және не қалайды?
• Оған не кедергі? Ішкі кедергісі бар ма?
• Жеңілсе, не жоғалтады?
• Қай жерде қиын таңдау жасайды?
• Соңында не өзгереді?