14. Диалог¶

Веб-новелланы көбіне диалог алға жылжытады: ол тез оқылады, экранда жеңіл көрінеді, кейіпкерлерді тірілтеді. Бірақ жақсы диалог өмірдегі сөйлесуге ұқсамайды — ол өмірдегі сөйлесудің ең қызық бөлігі ғана.

Рәсімдеу¶

Әр кейіпкердің сөзі жаңа жолдан, сызықшамен (—) басталады:

— Қайда барасың?
— Білмеймін.
— Онда неге кетіп барасың?

Автор сөзі төл сөзден кейін келсе, екеуінің арасына үтір мен сызықша қойылады:

— Ертең келемін, — деді Айбек.
— Келесің бе? — деп сұрады әкесі.
— Келмей көрші! — деп айқайлады шешесі.

Автор сөзі төл сөздің ортасында келсе:

— Мен саған айттым, — деді ол, — бұл жолға шықпа деп.

Тағы бірнеше ереже:

• Сызықша — ұзын «—», дефис «-» емес.
• Тырнақша — қазақша «», ағылшынша "" емес.
• Бір абзацта — бір кейіпкердің сөзі мен әрекеті. Келесі кейіпкер сөйлесе — жаңа абзац.

Диалог не үшін керек¶

Әр сөйлесу мына үшеуінің бірін істеуі керек — ал ең жақсысы үшеуін бірден:

• оқиғаны алға жылжыту — жаңалық, шешім, келісім, жанжал;
• кейіпкерді ашу — кім, қалай сөйлейді, нені жасырады;
• тартысты көрсету — екі адам екі түрлі нәрсе қалайды.

Сәлемдесу, хал-жағдай сұрасу, қоштасу көбіне артық: оларды өткізіп жібер.

Артық: — Сәлеметсіз бе, апа! — Сәлем, балам, қалайсың? — Жақсы, өзіңіз қалайсыз? — Шүкір…

Бірден іске: — Апа, кеше түнде айнаға кім матаны жапты?

Астар¶

Адамдар ойын әрдайым тура айтпайды. Кейіпкер де айтпасын: оқырман сөздің астарын өзі түсінсе, диалог тіріледі.

Тура: — Мен сенен қорқамын, сен маған қауіпті адамсың.

Астармен: — Шай ішесіз бе? — деді ол, есікке жақын тұрған күйі.

«Өзің білесің ғо黶

Оқырманға мәлімет беру үшін кейіпкерлердің бір-біріне екеуі де білетін нәрсені айтқызба:

— Өзің білесің ғой, біздің әкеміз он жыл бұрын соғыста қаза тапқан, ал анамыз содан бері ауырып жүр.

Мұны кейіпкерлер бір-біріне ешқашан айтпайды. Мәліметті тартыстың ішіне жасыр: дауласқанда, ашуланғанда, жасырғанда адамдар көп нәрсені айтып қояды.

«Деді» және әрекет¶

«Деді» сөзі көзге түспейді — сондықтан ол жақсы. Оның орнына әр жолы «сыбырлады», «ыңылдады», «ақырды», «мырс етті» деп жаза берсең, оқырман сөзден гөрі етістікті көреді. Ерекше етістік — ерекше сәтке.

Кім сөйлеп тұрғаны түсінікті болса, автор сөзін мүлдем алып тастауға болады. Не оның орнына әрекет жаз:

— Мен келіспеймін. — Айгерім кесесін үстелге қойды.

Әрекет кім сөйлеп тұрғанын да, оның көңіл күйін де көрсетеді.

Дауыс¶

Әр кейіпкер өзінше сөйлейді (12-тарау): бірі ұзақ әрі әдемі, бірі қысқа әрі дөрекі, бірі мақалмен, бірі әзілмен. Есімдерді жапсаң да, кім сөйлеп тұрғаны танылуы керек.

Басқа тіл мен дөрекі сөз¶

• Кейіпкердің сөзінде орыс, ағылшын не басқа тілдің сөзі мен сөйлемі болуы мүмкін — қазіргі қала жастары солай сөйлейді. Бірақ бүтін абзацтар басқа тілде болмайды (5-тарау).
• Балағат сөз (мат) — кез келген тілде, жасырылғаны да — болмайды. Кейіпкердің дөрекілігін басқамен көрсет: балағатсыз дөрекі сөзбен, үнімен, әрекетімен.

Өзіңді тексер¶

• Бұл диалог оқиғаны жылжыта ма, кейіпкерді аша ма, тартысты көрсете ме?
• Сәлемдесу мен қоштасуды алып тастауға бола ма?
• Кейіпкерлер бір-біріне екеуі де білетін нәрсені айтып тұрған жоқ па?
• Есімдерді жапсам, кім сөйлеп тұрғанын тани аламын ба?
• Сызықша мен тырнақша дұрыс па?