15. Көзқарас пен уақыт¶

Оқиғаны кім айтып тұр және оқырман кімнің көзімен көреді? Оқиға қашан болып жатыр — бұрын ба, қазір бе? Бұл екі шешім бүкіл шығарманың үнін анықтайды.

Баяндау көзқарасы¶

Бірінші жақ — «мен». Оқиғаны кейіпкердің өзі айтады.

Мен есікті аштым. Бөлме бос еді — бірақ төсектегі көрпе әлі жылы.

Оқырман кейіпкерге ең жақын: оның ойын, қорқынышын ішінен естиді.
Оқырман тек кейіпкер білетінді біледі — құпия сақтауға ыңғайлы.
«Мен» — автордың өзі емес. Ойдан шығарылған кейіпкер «мен» деп айтса, бұл — көркем оқиға, естелік емес.

Үшінші жақ, бір кейіпкердің көзімен — «ол». Автор айтады, бірақ бір көріністе тек бір кейіпкердің ішіне кіреді.

Ерасыл есікті ашты. Бөлме бос еді — бірақ төсектегі көрпе әлі жылы.

Веб-новеллада ең жиі кездесетін тәсіл.
Кейіпкерге жақын, бірақ көріністен көрініске басқа кейіпкерге ауысуға болады.

Үшінші жақ, бәрін білетін. Автор бәрінің ойын біледі, кез келген кейіпкердің ішіне кіреді, болашақты да айта алады. Қазақ классикалық прозасында жиі кездеседі.

Кең әлемді, көп кейіпкерді көрсетуге ыңғайлы.
Бірақ оқырман ешкімге жақындамайды, ал автор құпияны оңай ашып қояды.

Бір көріністе — бір бас¶

Бір көріністің ішінде бір кейіпкердің басынан екіншісіне секірме:

Секіреді: Айгерім оған сенбеді. Ал Ерлан оның сенбей тұрғанын біліп, ішінен күлді. Айгерім ашуланды.

Оқырман кімнің сезімін сезіп тұрғанын білмей шатасады. Көзқарасты ауыстырғың келсе — жаңа көрініс не жаңа бөлім баста.

Бірнеше кейіпкердің көзімен жазуға болады — қарсыластың көзімен жазылған бөлім оқырманды қатты қызықтырады. Тек әр ауысу анық болсын.

Уақыт¶

Өткен шақ (келді, барған еді) — ең жиі тәсіл. Оқырман оны байқамайды.
Осы шақ (келеді, барады, тұр) — оқиға дәл қазір, көз алдыңда өтіп жатқандай. Тез, шиеленісті көріністерге жарайды.

Біреуін таңда да, соны ұстан. Бір абзацтың ішінде себепсіз ауысып отыру оқырманды шатастырады.

Бірсарынды ырғақтан сақтан¶

Қазақ тілінде етістік сөйлемнің соңында тұрады. Сондықтан ұқыпсыз жазылған мәтінде сөйлемдердің бәрі бірдей бітеді:

Ол үйге келді. Есікті ашты. Ішке кірді. Шешесі ас үйде еді. Ол оған қарады. Шешесі үндемеді.

Әр сөйлем жеке-жеке дұрыс, бірақ бәрі бірге — барабанның бір қалыпты соғысы. Оқырман оны байқамай-ақ жалығады. Емі:

сөйлемнің ұзындығын ауыстыр — ұзынның артынан қысқа, қысқаның артынан ұзын;
кейбір әрекеттерді біріктір — үйге келіп, есікті ашты; бірақ бір сөйлемде көсемше тізбегі тым ұзарып кетпесін;
етістіксіз сөйлем де бола береді — Тыныштық. Тек сағаттың тықылы.;
диалог, сұрақ, леп ырғақты бұзады;
«еді», «екен» дегенді әр сөйлемге қоспа. «Еді» — фон, бұрыннан бар жағдай. «Екен» — кейіпкер бір нәрсені жаңа білгенде не біреуден естігенде; оны әр сөйлемде қолдансаң, мәтін ертегіге айналады.

Ырғақпен: Ол үйге келіп, есікті ашты. Ас үйден май иісі шығып тұрған. Шешесі арқасын беріп, үндемей тұрды — тіпті бұрылмады да.

Мәтініңді дауыстап оқып көр: құлақ көзден бұрын байқайды.

Өзіңді тексер¶

Оқиғаны кім айтып тұр? Бүкіл шығармада соны ұстанамын ба?
Бір көріністің ішінде бір кейіпкердің басынан екіншісіне секірген жоқпын ба?
Өткен шақ па, осы шақ па — себепсіз ауысып жүрген жоқ па?
Дауыстап оқығанда сөйлемдердің соңы бір қалыпты естілмей ме?