18. Тіл¶
Веб-новеллада тіл — оқиғаны жеткізетін құрал. Оқырман сөзге сүрінбей, оқиғаның ішіне кірсе — тіл өз ісін атқарды. Әсем сөз үшін әсем сөз керек емес: тірі, анық, табиғи қазақ тілі керек.
Калька¶
Калька — басқа тілден, көбіне орыс тілінен, сөзбе-сөз көшірілген тіркес не сөйлем құрылысы. Сөйлем дұрыс сияқты, бірақ қазақ олай сөйлемейді.
| Калька | Қазақша |
|---|---|
| Ол мұғалім болып табылады. | Ол — мұғалім. |
| Жиналыс орын алды. | Жиналыс болды. |
| Ол шешім қабылдады кетуге. | Ол кетуге бел буды. / Ол кетпек болды. |
| Бұл оқиға үлкен рөл ойнады. | Бұл оқиға көп нәрсені өзгертті. |
| Ол өз кезегінде үндемеді. | Ол да үндемеді. |
Орысша ойлап, қазақша жазатын автор мұны байқамайды. Тексер: сөйлемді дауыстап оқы да, «әжем осылай айтар ма еді?» деп сұра.
Кеңсе тілі¶
Ресми қағаздың сөздері көркем мәтінді өлтіреді: жүзеге асырылды, қамтамасыз етілді, аталған, тиісті, іс-шара, жағдай туындады.
Кеңсе тілі: Кешке қарай кейіпкердің ауылға оралу мәселесі шешілді.
Тірі тіл: Кешке қарай ол ауылға қайтуға бел буды.
Орыс аудармашысы Нора Галь «Тірі сөз бен өлі сөз» кітабында осындай тілге қарсы жазған: ол ақпарат береді, бірақ ештеңені сезіндірмейді.
Штамп¶
Штамп — мыңдаған рет қайталанғандықтан мағынасын жоғалтқан тіркес: қардай аппақ, күндей нұрлы, жүрегі дүрс етті, көзінен жас парлады, қаны қайнады. Оқырман оларды оқымай өтіп кетеді.
Штамптың орнына өз кейіпкеріңнің, өз әлеміңнің деталін тап. Далада өскен кейіпкер сұлулықты күнмен емес, таң алдындағы бозғылт жылқымен салыстыруы мүмкін.
ЖИ-дің тегістігі¶
ЖИ жазған не қайта жазған мәтін көбіне бірден танылады:
- жалпы, ештеңе айтпайтын сөйлемдер: Бұл оның өміріндегі ең маңызды сәт еді.;
- бәрі тегіс, бірдей, бір де бір «бұдыры» жоқ — авторлық дауыс жоқ;
- бір құрылыс қайталана береді: Ол тек … емес, … еді.;
- ағылшынша тырнақша "", баяндаудағы ұзын сызықшаның жөнсіз көптігі.
ЖИ-ді орфографияны тексеруге, есім не идея іздеуге қолдануға болады. Мәтіннің едәуір бөлігін ЖИ жазса — шығармаға белгі қой (5-тарау). Бірақ есіңде болсын: оқырман ЖИ-дің тегіс мәтінін емес, сенің дауысыңды іздейді.
Сөз қайталау¶
Бір абзацта бір сөз үш рет қайталанса, құлаққа түрпідей тиеді. Бірақ одан қашам деп әр жолы синоним іздеме: Ерасыл — бала — жасөспірім — жігіт — оқушы деп ауыстыра берсең, оқырман бұлардың бір адам екенін түсінбей қалады. Есім мен «ол» — жеткілікті.
Қарапайымдық¶
Ең күшті сөйлем — ең анық сөйлем. Ұзын, күрделі, әшекейлі сөйлем шиеленісті сәтте оқырманды тежейді. Әсем сурет — тыныш сәтке, қысқа сөйлем — шайқасқа.
Сөйлеу тілі¶
Кейіпкердің сөзінде диалект, жаргон, қала жастарының тілі, басқа тілдің жекелеген сөздері болуы мүмкін — бұл кейіпкерді тірілтеді. Ал автордың баяндауы таза әдеби тілде болсын.
Сауаттылық¶
Емле мен тыныс белгісінің қатесі оқырманды оқиғадан шығарып жібереді: ол кейіпкерді емес, қатені көреді. Бөлімді жібермес бұрын:
- емле тексеретін құралмен бір рет тексер;
- бір түн өткізіп, жаңа көзбен қайта оқы;
- дауыстап оқы — құлақ көзден бұрын байқайды.
Өзіңді тексер¶
- Бұл сөйлемді қазақ осылай айтар ма еді?
- Мәтінімде кеңсе сөздері жоқ па?
- Штамптардың орнына өз деталімді таптым ба?
- Мәтінімде менің дауысым естіле ме?
- Бөлімді дауыстап оқып шықтым ба?