22. Бұрын және кейін¶

Кітаптағы ережелер бір мәтінде қалай жұмыс істейтінін көр. Мысалдардың бәрі ойдан шығарылған.

1. Бірінші бөлімнің басы¶

Бұрын:
Менің атым Аружан. Мен он жеті жастамын, Алматыда тұрамын, он бірінші сыныпта оқимын. Әкем — дәрігер, анам — мұғалім, інім бесінші сыныпта. Бір күні таңертең оянсам, күн жарқырап тұр екен. Мен жуынып, таңғы асымды ішіп, мектепке бардым. Мектепте ерекше ештеңе болған жоқ.

Не кедергі:

• бірінші абзацта ештеңе болмайды — оқырман кетіп қалады (7);
• кейіпкер төлқұжат сияқты таныстырылады (12);
• оянумен басталады, «ерекше ештеңе болған жоқ» деп өзі мойындайды (7).

Кейін:
Аружан мектеп дәлізінде сол қызды үшінші рет көрді.
Үш рет те қыздың беті Аружанның өз беті еді. Тек көзі қап-қара.
Төртінші рет қыз оған бұрылып, күлді.

Не өзгерді:

• бірінші сөйлемнен оқиға басталды;
• оқырманның басында сұрақ бар: бұл кім?
• отбасы, сынып, қала — кейін, оқиға ішінде шығады.

2. Енжар кейіпкер¶

Бұрын:
— Ертең таңертең тауға жүресің, — деді ұстаз.
— Неге? — деп сұрады Ерлан.
— Уақыты келгенде білесің.
Ерлан үндемеді. Ертеңіне ол тауға жүріп кетті.

Не кедергі:

• Ерланға қайда бару керегін басқа біреу айтады (12);
• сұрағына жауап жоқ, ол үндемей көнеді (6, 12);
• көріністе тартыс жоқ: Ерлан ештеңе қаламайды (13).

Кейін:
— Ертең тауға жүресің, — деді ұстаз.
— Бармаймын. Анам ауырып жатыр.
— Сен бармасаң, анаңа ем болмайды.
Ерлан ұстазға ұзақ қарады. Сосын үстелдегі картаны алып, қойнына тықты.
— Онда бүгін түнде кетемін. Ертеңге дейін күтпеймін.

Не өзгерді:

• Ерланның өз қалауы бар — анасы;
• қатер анық: бармаса, анасы жазылмайды;
• шешімді Ерланның өзі қабылдады — және ұстаздың жоспарынан озып кетті.

3. Бөлімнің соңы¶

Бұрын:
Сол күні көп нәрсе болды. Айгерім шаршап, төсегіне жатты. Ертең жаңа күн басталады.

Не кедергі:

• бөлім тыныш, тұйықталып бітеді — келесісін ашуға себеп жоқ (7);
• «көп нәрсе болды» — көрініс емес, қорытынды (13).

Кейін:
Айгерім көзін жұмды. Сол сәтте телефоны дірілдеді.
«Есікті ашпа».
Ол хабарламаны жіберген нөмірге қарады. Өз нөмірі.

Не өзгерді:

• бөлім ілгекпен бітті: кім жазды? есік сыртында кім бар?
• соңғы сөйлем қысқа — ол көзге бірден түседі.

4. Тіл¶

Бұрын:
Бұл оқиға оның өмірінде үлкен рөл ойнады. Кейіпкер ауылға оралу туралы шешім қабылдады. Аталған шешім оның отбасы үшін аса маңызды болып табылды.

Не кедергі:

• калька: «рөл ойнады», «шешім қабылдады», «болып табылды» (18);
• кеңсе тілі: «аталған», «аса маңызды» (18);
• сезім аталады, көрсетілмейді (13).

Кейін:
Сол түннен кейін ол басқа адам болды. Таңертең сөмкесін жинады — ауылға қайтады. Анасы телефонда ұзақ үндемей тұрды да, жылап жіберді.

Не өзгерді:

• әр сөйлемде әрекет бар;
• «маңызды» деген сөз жоқ, бірақ оқырман маңызды екенін анасының жылауынан сезеді.