13. Көрініс¶
Көрініс — оқиғаның кірпіші. Бір орында, бір уақытта өтетін, оқырманның көз алдында болатын оқиға. Веб-новелланың әр бөлімі бір-үш көріністен құралады (8-тарау).
Көріністің құрылысы: мақсат, тартыс, нәтиже¶
- Мақсат — бұл көріністе кейіпкер не қалайды? Кішкене, нақты: кілтті ұрлау, әкесіне шындықты айту, емтиханнан өту.
- Тартыс — оған не кедергі? Біреу, бір нәрсе не өзінің қорқынышы.
- Нәтиже — кейіпкер мақсатына жетті ме?
Нәтиженің ең қызық екі түрі:
- «Иә, бірақ…» — кілтті алды, бірақ оны біреу көріп қойды;
- «Жоқ, оның үстіне…» — әкесіне айта алмады, оның үстіне әкесі өзі бір құпияны ашты.
Жай «иә» оқиғаны тоқтатады. Жай «жоқ» — қайталанса — тоқырауға апарады. «Иә, бірақ» пен «жоқ, оның үстіне» оқиғаны алға итереді.
Ес жию сәті¶
Күшті көріністен кейін кейіпкер мен оқырманға тыныс керек. Ес жию сәтінде:
- сезім — кейіпкер болған оқиғаны бастан кешеді;
- ой — не болғанын, енді не істеу керегін ойлайды;
- шешім — жаңа мақсат: осы шешім келесі көріністі бастайды.
Ес жию сәті қысқа болсын — бір-екі абзац. Ол созылса, оқиға тоқтап қалады.
Көрсет, айтпа¶
Сезімді атау — оқырманға оны сезінуге мүмкіндік бермеу.
Айтылды: Ол қатты қорықты.
Көрсетілді: Қолындағы шам дірілдеп, жарығы қабырғада секірді.
Оқырман «қорқынышты» сөзін оқымады, бірақ қорқынышты сезді. Сезімді кейіпкердің денесі (қолы, тынысы, даусы), әрекеті (қашты, қатып қалды, күлді) және айналасындағы деталь жеткізеді.
Бірақ бәрін көрсетудің қажеті жоқ. Маңызсыз нәрсені айтып өт: «Олар үш күн жол жүрді» — қалыпты сөйлем. Басты сәттерді көрініс етіп жаз: оқырман оларды кейіпкермен бірге бастан кешсін.
Деталь¶
Он жалпы сөзден бір нақты деталь күшті.
Жалпы: Бөлме өте кедей әрі ескі еді.
Нақты: Терезедегі сынған әйнектің орнына картон қыстырылған.
Тек көзбен көргенді емес, басқа сезімдерді де пайдалан: дыбыс, иіс, дәм, суық пен ыстық. Бір иіс бүкіл бөлмені суреттеуден артық айтады.
Кеш кір, ерте шық¶
Көріністі тым ерте бастама: кейіпкер үйден шығып, көлікке отырып, жол жүріп, есікті қағып… Ең қызық жерінен баста — ол есікті ашқан сәттен.
Көріністі тым кеш бітірме: мақсат шешілген соң, бәрі қоштасып, үйлеріне қайтып, ұйықтағанша жазбай-ақ қой. Нәтиже шыққан сәтте тоқта — көбіне бұл ілгектің де орны.
Штамптардан сақтан¶
«Жүрегі дүрс етті», «көзінен жас парлады», «қаны қайнады» — бір рет болады, әр бетте болмайды. Мұндай тіркестер жиі қайталанса, оқырман оларды байқамай өтіп кетеді. Кейіпкеріңнің өз денесін, өз әрекетін тап.
Өзіңді тексер¶
- Бұл көріністе кейіпкерім не қалайды?
- Оған не кедергі жасайды?
- Көріністің соңында не өзгерді?
- Мен сезімді атадым ба, әлде көрсеттім бе?
- Көріністі кешірек бастап, ертерек бітіруге бола ма?