11. Сюжет: оқиғаның құрылысы¶

Сюжеттің бөліктерін мектептен білесің. Олар веб-новеллада да сол күйі қалады, тек оқырманды ұстау үшін әр бөлігінің міндетін нақты білу керек.

Мектептен таныс бес бөлік¶

Экспозиция — кейіпкер, оның әлемі мен қалауы. Веб-новеллада ол бөлек кіріспе емес: оқырман бәрін алғашқы оқиғаның ішінде біледі.
Байланыс — кейіпкердің өмірін өзгертетін оқиға: хат келді, бала жоғалды, айнадағы бейне қозғалды. Енді бұрынғыдай өмір сүру мүмкін емес.
Даму — кейіпкер мақсатына ұмтылады, кедергілер өседі. Бұл — шығарманың ең ұзын бөлігі.
Шарықтау шегі — ең үлкен шайқас, ең ауыр таңдау. Басты сұрақтың жауабы осы жерде шешіледі.
Шешім — салдары: кейіпкер мен әлем қалай өзгерді.

Үш акт және бетбұрыстар¶

Кино мен романда сюжетті көбіне үш актіге бөледі. Бұл — сол бес бөлік, тек олардың арасындағы бетбұрыстар анық көрсетілген.

Бірінші акт (шамамен бірінші төрттен бір бөлігі)

Бастапқы сурет — кейіпкер өзгеріске дейін қандай.
Шақыру — байланыс: бір оқиға кейіпкердің тыныштығын бұзады.
Қайтар жол жоқ — кейіпкер өзі шешім қабылдап, жаңа жолға түседі. Бұдан кейін бұрынғы өмірге оралу мүмкін емес.

Екінші акт (ортасы, ең ұзын бөлігі)

Сынақтар — одақтастар, жаулар, алғашқы жеңістер мен жеңілістер. Оқырман жанрдың уәдесін осы жерде алады.
Орта бетбұрыс — шығарманың ортасында бір нәрсе бәрін өзгертеді: жалған жеңіс, жаңа құпия, жаудың шын бет-бейнесі. Кейіпкер қашып жүрген болса, енді шабуылдайды.
Бәрі жоғалған сәт — кейіпкер ең төмен түседі: одақтасынан айырылады, жоспары құлайды, сенімі сөнеді.

Үшінші акт (соңғы бөлігі)

Шарықтау шегі — кейіпкер жаңа күшпен не жаңа түсінікпен соңғы шайқасқа шығады. Ішкі тартысын жеңбей, сыртқы жауды жеңе алмайды.
Соңғы сурет — кейіпкер өзгерістен кейін қандай. Оны бастапқы суретпен салыстыр: айырмасы — сенің оқиғаң.

Бұл бетбұрыстар — американдық сценаристердің «Save the Cat» сияқты кітаптарынан таныс сұлба. Ол көп жанрға жарайды, бірақ қатаң заң емес.

Кейіпкер жолы¶

Мифтер мен ертегілердің көбі бір жолмен жүреді. Американдық ғалым Джозеф Кэмпбелл мұны «кейіпкер жолы» деп атаған:

Кейіпкер өз қарапайым әлемінде тұрады.
Оған шақыру келеді, ол алдымен бас тартады не қорқады.
Ұстаз не көмекші кездеседі.
Кейіпкер табалдырықтан аттап, бөтен әлемге кіреді.
Сынақтар, одақтастар, жаулар.
Ең үлкен сынақ — өлімге жақын қатер.
Сый: күш, білім, жәдігер, махаббат.
Өзгерген кейіпкер үйіне оралады.

Бұл жол қазақ ертегілерінен де таныс: батыр жолға шығады, ақылшы шал не тұлпар көмектеседі, жалмауыз не дәу кедергі жасайды, батыр сынақтан өтіп, елге оралады (16-тарау).

Кисётэнкэцу: тартыссыз құрылыс¶

Жапон, қытай, корей әдебиетінде тағы бір ескі құрылыс бар — төрт бөлік:

Кі — кіріспе: кейіпкер мен оның әлемі.
Сё — даму: сол әлемнің ішінде оқиға тереңдейді.
Тэн — бетбұрыс: күтпеген нәрсе, бәрін басқа қырынан көрсетеді.
Кэцу — түйін: бетбұрыстан кейін бәрі жаңа мағынаға ие болады.

Мұнда жау мен күрес міндетті емес: бетбұрыс оқырманды таң қалдырады. Бұл құрылыс тыныш, күнделікті тірлік туралы оқиғаларға және жеке бөлімге жақсы жарайды.

Веб-новеллада: сұлба қайталанады¶

Веб-новеллада бұл құрылыс бір рет емес, бірнеше қабатта қайталанады (8-тарау):

бүкіл шығарма — басты сұрақ, үш акт, финал;
әр кезең — өз байланысы, дамуы, шарықтау шегі, шешімі;
әр бөлім — кіру, даму, бетбұрыс, ілгек.

Сұлба — карта, тор емес. Ол жолдан адасқанда көмектеседі: «оқиғам неге созылып кетті?» деген сұраққа көбіне «орта бетбұрыс жоқ» не «кейіпкер әлі қайтар жол жоқ сәтке жеткен жоқ» деген жауап табылады.