12. Кейіпкер мен кейіпкерлер¶

Оқырман оқиғаның соңынан емес, кейіпкердің соңынан ереді. Сюжет ұмытылуы мүмкін, ал жақсы кейіпкер есте қалады.

Қалау мен қажеттілік¶

Бас кейіпкердің екі мақсаты бар:

• қалау — оның өзі білетін, айтып жүрген мақсаты;
• қажеттілік — оған шын мәнінде керек нәрсе, оны көбіне өзі түсінбейді.

Бақсының немересі қарапайым қыз болып, ауылдан кеткісі келеді — бұл қалауы. Ал оған өз күшін мойындап, қорқынышымен бетпе-бет келу керек — бұл қажеттілігі. Оқиғаның соңында ол не қалағанын алмайды, не алған соң оның керек емес екенін түсінеді. Қалау мен қажеттіліктің арасындағы алшақтық — кейіпкердің өзгерісі.

Кемшілік¶

Мінсіз кейіпкер қызық емес: оған уайымдауға себеп жоқ. Кейіпкердің кемшілігі болуы керек — оқиға соны сынайды.

Кемшілік — мінез: қорқақтық, тәкаппарлық, ешкімге сенбеу, ашуға тез берілу, біреуге ұнағысы келу. Оқиғаның шарықтау шегінде кейіпкер өз кемшілігін жеңеді — не жеңе алмай, соның құрбаны болады.

Неге соңынан ереміз¶

Оқырман кейіпкерді бірінші бөлімде-ақ таңдап алады. Оған үш нәрсе көмектеседі:

• Жанашырлық — кейіпкерге әділетсіздік жасалады, ол біреуге жақсылық жасайды, оның әзілі бар. Бір кішкене мейірім көрінісі оқырманды кейіпкердің жағына шығарады.
• Шеберлік — кейіпкер бір нәрсені жақсы біледі: садақ тартады, өтірікті сезеді, компьютерді бұзады.
• Белсенділік — кейіпкер күтіп отырмайды, бір нәрсе істейді.

Кейіпкер жаман адам болса да, оқырман оның соңынан ереді — егер ол қызық, шебер және белсенді болса.

Белсенді кейіпкер¶

Енжар кейіпкер — веб-новелланың ең жиі кемшілігі. Белгілері:

• оған қайда бару керегін басқалар айтады;
• ол сұрайды да, жауап алмай, үндемей қалады;
• ол ештеңе қаламайды, дауласпайды, таңдамайды;
• оқиға оның басынан «өтеді», ол оқиғаны жасамайды.

Емі: әр көріністе кейіпкерге мақсат бер. Кішкене болса да: есікті ашу, біреуді сөзге тарту, жасырынып қалу. Тіпті қашса да — өз шешімімен қашсын.

Кейіпкердің өзгерісі¶

Оқиға бойы кейіпкер өзгереді:

• жақсы жаққа — қорқақ батыл болады, жалғыз адам дос табады;
• жаман жаққа — адал адам билік үшін бәрін сатады; бұл — құлдырау оқиғасы;
• өзгермейді, бірақ әлемді өзгертеді — кейіпкер өз сеніміне берік, ал айналасындағылар өзгереді.

Өзгеріс бірден болмайды: ол кішкене таңдаулар арқылы, бірте-бірте жүреді. Оқырман әр кезеңде кейіпкердің бір қадам алға (не артқа) басқанын көруі керек.

Қарсылас¶

Қарсылас — бас кейіпкердің жолында тұрған басты күш. Ол жауыз болуы да, болмауы да мүмкін: әке, бәсекелес, жүйе, табиғат.

Жақсы қарсыластың:

• өз мақсаты бар — ол кейіпкерге кедергі жасау үшін ғана өмір сүрмейді;
• өзін дұрыс деп санайды — оның өз шындығы бар;
• кейіпкерден күшті — әйтпесе жеңістің бағасы жоқ.

Қарсылас неғұрлым күшті әрі түсінікті болса, кейіпкердің жеңісі соғұрлым бағалы.

Қосалқы кейіпкерлер¶

Дос, ұстаз, сүйген адам, бәсекелес — әрқайсысы бас кейіпкерге бір нәрсе береді не одан бір нәрсе алады. Әрқайсысының өз қалауы мен өз дауысы болсын.

Кейіпкер көп болса, оқырман шатасады. Бір көріністе екі кейіпкер бір іс атқарса, оларды біріктір. Бірінші бөлімде көп есім бірден шықпасын.

Дауыс¶

Әр кейіпкер өзінше сөйлейді: сөздік қоры, сөйлемінің ұзындығы, сүйікті сөзі, әзілі, үнсіздігі. Қариялар, балалар, ауыл жігіті мен қала қызы бірдей сөйлемейді.

Тексер: диалогтағы есімдерді жауып тастап оқы. Кім сөйлеп тұрғанын таныдың ба? Танымасаң, кейіпкерлеріңнің дауысы бір.

Есімдер¶

• Бір көріністегі есімдер бір-біріне ұқсамасын: Айбек пен Айбол, Ерлан мен Ерлік оқырманды шатастырады.
• Қазақ есімдерінің мағынасы бар — оны пайдалан, бірақ «Батыр» есімді батыр, «Ақылбек» есімді данышпан тым оңай.
• Ойдан шығарылған әлемде есімдердің өз жүйесі болсын: бір халықтың есімдері бір-біріне ұқсас естіледі.

Кейіпкерді таныстыру¶

Кейіпкерді төлқұжат сияқты таныстырма: жасы, бойы, көзінің түсі, отбасы. Оны әрекет үстінде көрсет.

Төлқұжат: Айгерім он алты жаста еді. Ол батыл, бірақ тез ашуланатын қыз еді.

Әрекет: Ұстаз сөзін аяқтап үлгермеді. Айгерім сөмкесін иығына асты да, оның алдынан өтіп, есікті тарс жауып шығып кетті.

Өзіңді тексер¶

• Бас кейіпкерім не қалайды, ал оған шын мәнінде не керек?
• Оның кемшілігі қандай және оқиға оны қалай сынайды?
• Оқырман оны бірінші бөлімде неге жақсы көреді?
• Қарсыласымның өз мақсаты мен өз шындығы бар ма?
• Есімдерді жапсам, кейіпкерлерімді дауысынан тани аламын ба?