16. Әлем¶

Әр оқиғаның әлемі бар: ауыл, Алматыдағы жатақхана, ойдан шығарылған хандық, ғарыш кемесі. Біздің әлемде өтетін оқиғаға да әлем керек — оның адамдары, тәртібі, иісі мен дыбысы. Ал ойдан шығарылған әлемде бәрін өзің жасайсың.

Әлем неден тұрады¶

Орын — қайда: дала, қала, тау, басқа планета.
Ережелер — не мүмкін, не мүмкін емес: сиқыр, технология, заң, салт.
Билік — кім басқарады, кім кімге бағынады, кім кіммен соғысады.
Тарих — бұл әлемде бұрын не болды және оның ізі қазір неден көрінеді.
Тұрмыс — адамдар не жейді, не киеді, немен күн көреді, неден қорқады.

Мұның бәрін бірінші бөлімде айтудың қажеті жоқ. Бірақ өзің білуің керек.

Күштің бағасы¶

Сиқыр, ерекше қабілет, технология — оқиғаның ең қызық бөлігі. Бірақ шегі жоқ күш оқиғаны өлтіреді: кейіпкер кез келген мәселені бір сілтеумен шешсе, уайымдайтын ештеңе қалмайды.

Сондықтан күштің бағасы болсын:

шегі — тек түнде жұмыс істейді, күніне бір рет, тек өзінен әлсізге;
құны — қан, жыл, естелік, жақын адамның өмірі;
қаупі — бақылаудан шығып кетуі мүмкін.

Американдық жазушы Брэндон Сандерсон айтқандай: кейіпкердің не істей алатынынан гөрі, не істей алмайтыны қызығырақ. Оқырман ережені алдын ала білсе, кейіпкердің оны айлакерлікпен пайдаланғанына қуанады.

Әлемді бірте-бірте аш¶

Әлем туралы дәріс — веб-новелланың жауы:

Дәріс: Мың жыл бұрын Ұлы Дала үш хандыққа бөлінді. Бірінші хандықты Ақ Бөрі әулеті, екіншісін Қара Бүркіт әулеті, үшіншісін…

Оқырман әлемді кейіпкермен бірге, оқиға ішінде біледі — кейіпкерге керек кезде, керек мөлшерде:

Оқиға ішінде: — Қара Бүркіттің туын көрдің бе? — Атай атының басын тартты. — Онда бұл жерден кетейік. Олар тұтқын алмайды.

Бір сөйлемде оқырман екі нәрсе білді: Қара Бүркіттер бар және олар қатыгез. Тарихтың қалғаны күте тұрады.

Әлем — мұзтау сияқты: оқырман тек ұшын көреді, ал астында сен білетін үлкен бөлігі жатыр. Сол көрінбейтін бөлігі әлемді шынайы етеді.

Әлем дәптері¶

Ұзақ шығармада бәрін есте сақтау қиын. Өзіңе дәптер ашып, жазып отыр:

кейіпкерлер: есімі, жасы, сырт келбеті, мінезі, кімге кім;
жерлер мен олардың арақашықтығы;
сиқыр мен күштің ережелері, шектері;
оқиғалардың уақыт ретімен тізімі;
ойдан шығарылған сөздер мен атаулар.

Оқырман бәрін есіне сақтайды: үшінші бөлімде көзі көк болған кейіпкердің отызыншы бөлімде көзі қоңыр болып шықса, пікірде бірден жазады.

Қазақ материалы — сенің артықшылығың¶

Басқа тілдегі авторлар қазақ мифтерін, даласын, салтын білмейді. Сен білесің. Бұл — қазақ веб-новелласының ең үлкен байлығы.

Мифология — жезтырнақ, албасты, жалмауыз кемпір, мыстан, пері, жын, Самұрық құс, Бәйтерек, Қыдыр ата, Қорқыт ата. Олардың әрқайсысы — дайын жау, көмекші не жұмбақ.
Салт пен наным — бата мен қарғыс, ант, аманат, тыйым, ырым. Олар әлемнің ережесіне айналуы мүмкін: бата шын күшке ие әлемде кім батаны ұрлағысы келеді?
Дала мен тарих — көш, жайлау мен қыстау, ордалар, батырлар, жорықтар.
Бүгінгі тірлік — ауыл мен қала, жатақхана, базар, той — қаланың бір көшесінде жасырын сиқырлы әлем өмір сүруі де мүмкін.

Екі ескерту:

Тарихи шығармада нақты рулар мен жүздерді бір-біріне қарсы қойып, кемсітпе: рулық араздықты қоздыру — тыйым (5-тарау). Ойдан шығарылған әулеттер мен рулар — қауіпсіз әрі еркін.
Кез келген діннің қасиетті ұғымдарын келеке етуге болмайды. Миф пен ертегі кейіпкерлері оқиғаға еркін кіре береді.

Ертегінің құрылымы¶

Орыс ғалымы Владимир Пропп жүздеген ғажайып ертегіні салыстырып, олардың бәрі бір қалыппен құрылатынын көрсеткен. Сол қалыптың бірнеше қадамы:

Кейіпкерге тыйым салынады — және ол тыйымды бұзады.
Жау зиян келтіреді не үйде бір нәрсе жетіспей қалады.
Кейіпкер жолға шығады.
Сыйлаушы кездеседі: кейіпкерді сынайды, сынақтан өтсе — сиқырлы құрал не көмекші береді.
Кейіпкер жауымен шайқасады және жеңеді.
Кейіпкерге белгі қалады — жара, сақина, тамға.
Жалған батыр кейіпкердің еңбегін иемденбек болады.
Шындық ашылады, жалған батыр жазаланады.
Кейіпкер үйленеді не тағына отырады.

Қазақ ертегілерінен бұл қадамдар таныс. Ал веб-новеллада олар әр кезеңге дайын қаңқа бола алады: тыйымды бұзу — байланыс, сыйлаушының сынағы — орта бетбұрыс, жалған батыр — бәрі жоғалған сәт.

Өзіңді тексер¶

Менің әлемімде не мүмкін және не мүмкін емес?
Ерекше күштің шегі мен бағасы бар ма?
Әлемді дәріспен емес, оқиға ішінде ашып жүрмін бе?
Әлем дәптерім бар ма?
Өз әлемімде қазақ материалын пайдаландым ба?